Bài viết được tư vấn chuyên môn bởi BS.Lê Đình Nam – Khoa Truyền nhiễm A4, Bệnh viện Quân y 175
Ngày 27/8/2024, Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh đã ra Quyết định 3547/QĐ-UBND công bố dịch sởi trên địa bàn. 2 tuần sau khi năm học mới bắt đầu, 55 trường học tại 16 quận, huyện đã có ca bệnh. Điều này gây hoang mang cho khá nhiều người dân nếu không tìm hiểu rõ về bệnh sởi cũng như cách phòng ngừa tiêm vaccine phòng bệnh sởi. Bài viết này cung cấp một số thông tin cơ bản về bệnh sởi cho bạn đọc.
1. Bệnh sởi là gì?
- Bệnh sởi là bệnh truyền nhiễm cấp tính do siêu vi sởi (họ Paramyxoviridae, chủng Morbillivirus), biểu hiện bệnh điển hình gồm:sốt, dấu Koplik, viêm long đường hô hấp, sung huyết kết mạc mắt và phát ban đặc trưng.
- Đa phần bệnh sởi thường nhẹ, tuy nhiên các biến chứng nặng như viêm phổi, viêm não – màng não… có thể gây tử vong hay để lại di chứng không hồi phục. Ở thai phụ có thể gây nên tình trạng sẩy thai, sinh non.
- Bệnh lây qua đường hô hấp nên có thể gây thành dịch lớn trong cộng đồng chưa có miễn dịch.Tiêm phòng vắc xin là cách phòng bệnh hiệu quả.
2. Nguyên nhân gây bệnh sởi?
- Siêu vi sởi có thể tồn tại khoảng 34 giờ ở nhiệt độ phòng, vài ngày ở 12-15°c; 30 phút ở 56°c, nhiều ngày ở 36°c và trong 2 tuần ở 22° Chúng bất hoạt nhanh bởi tia cực tím có trong ánh sáng mặt trời. Ở nhiệt độ -70° siêu vi có thể sống sót được trên 5 năm.
3. Dịch tễ bệnh sởi có đặc điểm gì?
- Bệnh sởi biểu hiện quanh năm và có mặt ở mọi nơi trên thế giới. Ở vùng khí hậu ôn đới, sởi có nhiều vào mùa thu đông hay đông xuân, tại vùng khí hậu nhiệt đới như Việt Nam, bệnh xảy ra vào mùa khô.
- Dịch sởi có tính chu kỳ 2-4 năm, tùy vào việc tiêm chủng tạo miễn dịch của cộng đồng.
- Lứa tuổi dễ mắc bệnh nhất là trẻ em từ 2 đến 6 tuổi. Trẻ dưới 6 tháng tuổi rất ít khi mắc bệnh sởi do có kháng thể từ mẹ. Khoảng 90% trẻ lớn hơn 10 tuổi đã có miễn dịch đặc hiệu đối với bệnh sởi, do đó người lớn rất ít khi bị mắc bệnh sởi nếu đã có miễn dịch.
- Bệnh nhân sởi là nguồn lây duy nhất và không có người lành mang mầm bệnh. Khi 1 thành viên mắc sởi thì khoảng 75%-90% người trong gia đình sẽ phơi nhiễm sởi và có khả năng phát bệnh sởi nếu chưa có miễn dịch.
- Thời kỳ lây truyền bệnh sởi thông thường khoảng 4 ngày trước khi phát ban (cuối giai đoạn ủ bệnh) đến 4-5 ngày sau khi phát ban. Lây lan mạnh nhất là giai đoạn triệu chứng viêm long và giảm khi ban xuất hiện.
4. Nếu mắc sởi khi nào thì khỏi?
- Thông thường bệnh sởi sẽ ủ bệnh trong khoảng từ 8 – 11 ngày và khỏi bệnh chỉ sau tối thiểu 6 ngày khởi phát bệnh.
- Diễn tiến của bệnh sởi: thể điển hình
- Thời kỳ ủ bệnh thường 8 -21 ngày: từ khi siêu vi xâm nhập vào cơ thể đến khi xuất hiện triệu chứng đầu tiên là sốt.
- Thời kỳ khởi phát: ( kéo dài 3-5 ngày), đây là thời kỳ lây lan nhất với các biểu hiện:
- Sốt kèm mệt mỏi uể oải toàn thân, nhức đầu, đau khớp
- Viêm long ( viêm xuất tiết): ho, sổ mũi, viêm kết mạc
- Nội ban:
+ Dấu Koplik: hạt trắng nhỏ như đầu đinh ghim, nổi gồ lên trên bề mặt niêm mạc má, xung quanh hạt Koplik niêm mạc thường có sung huyết, xuất hiện thường vào ngày thứ 2 của sốt, biến mất sau 24-72h. Có thể sưng đau hạch.
- Thời kỳ toàn phát: ( giai đoạn phát ban)
+ Ban : (từ ngày 4-6 của bệnh) hồng ban dát sẩn, mịn, giữa các ban là khoảng da lành, mọc rải rác hoặc dính liền thành từng mảng tròn 3-6mm theo trình tự: sau tai lan dần ra hai bên má, cổ; sau 1 ngày xuống ngực, bụng và 2 tay, cuối cùng đến lưng, hông và chân.
+ Khi mới phát ban, thân nhiệt tăng 39-40oC, bệnh nhân mệt mỏi nhiều, ho nhiều, hoặc có đàm trắng, tiêu chảy, kèm ăn uống kém, không ngon miệng.
+ Sau khi ban đã lan ra toàn thân, các triệu chứng toàn thân giảm nhanh, hết biểu hiện viêm long, bệnh nhân thấy khỏe hẳn dù ho còn nhiều.
+ Sau 1 tuần, ban bay dần theo trình tự xuất hiện, BN bước vào giai đoạn hồi phục.
- Thời kỳ hồi phục: Ban lặn dần theo trình tự xuất hiện để lại các nốt thâm có tróc da mỏng, mịn giống như bụi phấn hay vảy cám, những chỗ thâm đen trên mặt da xen lẫn với chỗ da bình thường được gọi là dấu hiệu “ vết rằn da hổ”. những vết này sẽ nhạt màu dần và biến mất trong vòng 7- 10 ngày.
5. Biến chứng của bệnh sởi?
- Biến chứng hô hấp: viêm thanh khí quản, viêm phế quản, viêm tiểu phế quản, viêm phổi do siêu vi sởi hoặc bội nhiễm vi trùng là nguyên nhân hàng đầu gây hơn 50% trường hợp tử vong trong bệnh sởi
- Biến chứng thần kinh: là biến chứng nguy hiểm nhất của bệnh sởi. Viêm não – màng não, viêm não tủy lan tỏa cấp tính, viêm não xơ cứng bán cấp, nguy cơ tử vong cao hoặc để lại di chứng nặng nề, không hồi phục.
- Biến chứng do suy giảm miễn dịch: dễ bùng phát lao…
- Biến chứng tai – mũi – họng: viêm mũi – họng, viêm tai, viêm tai xương chũm do bội nhiễm.
- Biến chứng mắt: sẹo vĩnh viễn và mù lòa có thể gặp trên cơ địa thiếu Vitamin A hay bội nhiễm vi trùng như Pseudomonas sp, tụ cầu.
- Biến chứng tiêu hóa: viêm niêm mạc miệng, viêm ruột, viêm hạch mạc treo…
6. Chẩn đoán sởi như thế nào?
- Yếu tố dịch tễ: có tiếp xúc với người nghi bệnh sởi.
- Biểu hiện: sốt, viêm long hô hấp, ban dát sẩn đặc trưng, có thể có dấu hiệu Koplik
- XN: xét nghiệm ELISA máu tìm IgM đặc hiệu, PCR từ máu, dịch mũi họng giai đoạn sớm nếu có điều kiện.
7. Sởi hay nhầm lẫn với những bệnh gì?
- Rubella (sởi Đức)
- Phát ban do siêu vi khác: Adenovirus; ECHO; Coxsakie…
- Ban da dị ứng
8. Sởi được điều trị như thế nào?
- Không có thuốc điều trị đặc hiệu, chủ yếu điều trị nâng đỡ tổng trạng và điều trị triệu chứng: Hạ sốt, giảm ho đàm, vitamin A, vệ sinh răng miệng, tắm rửa sạch sẽ, sát trùng mũi họng và nhỏ mắt bằng nước muối sinh lý…Chế độ ăn giàu dinh dưỡng, dễ tiêu.
- Cách lý người bệnh : cách ly theo nguyên tắc bệnh lây qua đường hô hấp ít nhất 04 ngày. Sử dụng khẩu trang, sát khuẩn tay cho người bệnh, người tiếp xúc gân và nhân viên y tế.
9. Sởi được phòng ngừa như thế nào?
- Hiện không có phương pháp điều trị đặc hiệu cho bệnh sởi. Việc chăm sóc nên tập trung vào việc giảm bớt các triệu chứng, giúp người bệnh thoải mái và ngăn ngừa các biến chứng.
- Gây miễn dịch thụ động: Gamma globulin tiêm bắp 40mg/ kg trong vòng 06 ngày sau phơi nhiễm. Đối tượng: trẻ em suy giảm miễn dịch tế bào, trẻ em bị nhiễm HIV, bệnh nhân hóa trị…
- Gây miễn dịch chủ động: Tiêm chủng cộng đồng là cách hiệu quả nhất để phòng ngừa dịch sởi. Tất cả trẻ em nên được tiêm phòng sởi, vắc xin an toàn, hiệu quả. theo hướng dẫn đã đăng trên trang FB chính thức của Bệnh viện. https://www.facebook.com/share/p/CrBdar7Xp4i45fwS/?mibextid=WC7FNe